Jana Luther

Jana Luther is ’n taalwerker en leksikograaf. Sy is redakteur van die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (die HAT) en senior taalpraktisyn by die Virtuele Instituut vir Afrikaans, waar sy tans onder meer aan ’n Algemene Afrikaanse Grammatika skryf.

Moenie so pandora wees nie

Dié uitdrukking hoor ek nou die dag in ’n hysbak in die Media24-gebou aan die onderpunt van die Heerengracht in Kaapstad.

Kaapse Afrikaans? Of word dit ook elders gebruik? Laat weet vir ons.

Maar of dit nou van hier is of van daar: Dit kom van ver.

Lank gelede, in die mitologie van die Ou Grieke, het die oppergod, Zeus, vir Hephaestus, die god van vuur, aan die werk gesit.

Hephaestus moet ’n beeld maak. ’n Beeld van die eerste vrou.

Toe Hephaestus met sy skepping klaar is, wek Zeus die kleibeeld tot lewe. Hy noem haar Pandora, en die ander gode bring vir haar geskenke.

Van Athena, die godin van die skone kunste en van wysheid, kry Pandora intelligensie en talente. Athena gee vir haar mooi klere, leer haar weef en naaldwerk doen.

Aphrodite, die godin van die liefde en van skoonheid, maak haar beeldskoon.

Die ander gode bring kosbaarhede, en blomme vir haar hare.

Maar Hermes, die god van handel en verkeer, die beskermer van reisigers, wat ook die siele van gestorwenes na die onderwêreld, na Hades, begelei, leer Pandora om skaamteloos te bedrieg.

En Hera, Zeus se jaloerse, wraaksugtige vrou, maak haar onbedwingbaar nuuskierig.

Toe die gode met hulle werk klaar is, stuur Zeus vir Pandora na Epimetheus, as geskenk.

Epimetheus is die broer van die slimme Prometheus, vir wie Zeus wil straf, omdat hy vir die mense, met wie hy bevriend is, vuur gesteel het. (In die mitologie verteenwoordig dié tweelingbroers uit die tweede Titanegeslag die mensheid.)

Epimetheus trou met Pandora, en as huweliksgeskenk gee Zeus vir hulle ’n erdepot present – ’n “pithos”, of kruik. In dié kruik is elke denkbare ding gestop wat moontlik vir die mens onheil kan bring.

“Hou toe!” is Zeus se opdrag. “Solank as wat die kruik verseël bly, sal die mense van rampe en ellende gespaar bly,” belowe hy.

Maar die einde van ons kommervrye bestaan is natuurlik reeds in sig, want Hera het haar goed van haar taak gekwyt.

Pandora is pandora. Sy kan haar nuuskierigheid nie bedwing nie. Die oomblik toe Epimetheus sy rug draai, maak sy die verseëlde kruik oop – en teëspoed en siektes, pyn en boosheid en ongeluk stort oor die aarde uit.

Toe Pandora sien wat sy op die wêreld loslaat, klap sy dadelik die deksel dig. Maar dis te laat.

Al bietjie troos wat op die bodem van die kruik vir ons oorbly, is hoop.

Pandora is die mitologiese pendant van Eva in die Bybelse verhaal van die mens se sondeval. Vanaf die vroeë christendom is sy al male sonder tal in die skilder- en skryfkuns uitgebeeld.

Toe die Nederlandse geleerde Desiderius Erasmus baie later, in die 16de eeu, dié verhaal uit die Ou Grieks in Latyn vertaal, het hy per abuis die Griekse woord “pithos”, wat ‘kruik’ of ‘vat’ beteken, verkeerdelik met die Latynse woord “pyxis”, ’n ‘kis’ of ‘boks’, vertaal. Met die gevolg dat ons vandag in Afrikaans, net soos in Nederlands en Engels ook nog, na ’n potensiële bron van moeilikheid of ellende nie meer as ’n Pandora-kruik verwys nie, maar as ’n Pandora-kis (soos in die HAT).

Die WAT en Pharos se Verklarende Afrikaanse Woordeboek verwys na “die doos van Pandora”.

Die uitdrukking “pandora wees” vir brand van nuuskierigheid is egter vir my nuut. In die HAT, wat eietydse Afrikaans weerspieël, het ons dit maar eers onlangs opgeneem en sover ek kan sien, staan dit nog nie in ander Afrikaanse woordeboeke nie.

Vir nuuskierige agies bied die groot WAT wel heelparty ander uitdrukkings en spreekwoorde wat teen ongeneeslike nuuskierigheid waarsku, wat ’n mens dalk net in die moeilikheid kan laat beland:

Nuuskierige agies hoort in die wolwehok, het die ou mense gesê.

Ou nuuskierige aap se neus het in die deur vasgesit.

Nuuskierigheid se neus is in die deur afgeknyp!

Moet jy gereeld ’n kind se nuuskierige vrae ontwyk? “Wat is dit dié?” Op dié vraag bied die WAT jou dan die volgende antwoorde om van te kies:

Dis skilpadvere en duiwemelk.

Dis husse.

Husse met ore.

Husse met lang ore.

Husse met skaapore.

Husse met ore wat kinders nie hoef te hore.

Dis jakkalsvet en patrysolie.

Dis sommer ’n kokkeljaner, man.

Dis goggagoed.

Dis apevlooie (en jy moet die stert vashou).

Van nuuskierigheid is die tronke vol.

Van nuuskierigheid is ouma se kat … Dood.

Jy kan ook na ’n podsending van hierdie blog luister.

Lees nog VivA-blogs hier.

Klik hier vir interessante VivA-podsendings.

Laai die VivA-luitoon hier af.

Ken jy ’n eg Afrikaanse woord, uitdrukking of ’n spreekwoord wat nog nie in ons woordeboeke opgeteken is nie? Kyk by https://viva-afrikaans.org/varsgebek en stuur hulle vir ons.

Neem ’n prettige foto wat jou wese uitbeeld en deel dit op sosiale media met die hutsmerk #onmisbaar of stuur vir ons ’n WhatsApp-foto of -stemboodskap by 064-652-6873. Onthou om jou naam en van waar jy is, by te voeg.

JOU taal maak dit vir jou moontlik om te wees wie jy is. Neem sommer self ‘n foto of stuur daardie stemboodskap. Jy hoef nie ‘n toespraak voor te berei nie – net ‘n sin of twee, jou naam en watter geweste jy is.

Koester jou hartstaal!